1. Potrzeba i skutki współpracy

Konieczność uczestnictwa w międzynarodowej współpracy metrologicznej podyktowana jest szeregiem ważnych względów, zwłaszcza gospodarczych, społecznych i naukowych.
Uznaną prawdą jest dziś, że współpraca międzynarodowa w zakresie metrologii przyczyniła się do rozwoju gospodarki i czyni współpracę gospodarczą bardziej efektywną, przede wszystkim mniej kosztochłonną. Organizacje międzynarodowe zajmują się metrologią naukową, przemysłową i prawną).
Metrologia naukowa obejmująca prace badawcze i rozwojowe zajmuje się:
- budową i utrzymaniem wzorców jednostek miar wielkości fizycznych,
- przekazywaniem jednostek miar,
- porównaniami wzorców oraz powiązaniami z wzorcami wyników i wskazań,
- wzajemnym uznawaniem.
Metrologia przemysłowa zajmuje się wszystkimi usługami metrologicznymi, które są związane z procesami produkcyjnymi w przemyśle i obejmuje:
- wzorcownia przyrządów pomiarowych,
- zatwierdzanie typu przyrządów pomiarowych dla producenta lub upoważnionego przedstawiciela.
Metrologia prawna obejmuje:
- określenie wymagań dla przyrządów pomiarowych w dziedzinach ważnych m.in. dla ochrony zdrowia, życia i środowiska, bezpieczeństwa, porządku prawnego, praw konsumenta,
- stworzenie infrastruktury zapewniającej sprawdzanie tych wymagań,
- nadzór nad przestrzeganiem przepisów ustawy Prawo o miarach.

Na forum metrologicznych organizacji międzynarodowych rozpatrywane i ustalane są kwestie dotyczące metrologii, która rozwija się wraz z nauką i w skali światowej wyprzedza potrzeby przemysłu, handlu, laboratoriów badawczych i wielu dziedzin życia. Całkowicie uzależniona od metrologii jest nauka. Międzynarodowe organizacje metrologiczne określają sposoby postępowania i koordynują starania państw członkowskich, aby zapewnić wzajemne zaufanie do wyników pomiarów i wystawianych certyfikatów dzięki stosowaniu wspólnych jednostek miar i wspólnych procedur pomiarowych oraz wspólnych regulacji prawnych. Podejmują działania prowadzące do wzajemnego uznawania wzorców jednostek miar oraz deklarowanego poziomu zdolności w zakresie usług metrologicznych i potwierdzenia kompetencji laboratoriów w różnych krajach.

Przynależność do międzynarodowych organizacji metrologicznych umożliwia współuczestniczenie w stanowieniu przepisów, aktywny udział we wzorcowaniach i porównaniach międzynarodowych, uczestnictwo we wspólnych programach rozwoju, doskonalenie państwowych wzorców jednostek miar oraz zgłaszanie i lobbowanie potrzeb polskiej metrologii. Sprzyja to umocnieniu pozycji gospodarki polskiej w warunkach konkurencji międzynarodowej.


2. Udział Polski w pracach międzynarodowych organizacji metrologicznych

Na międzynarodowej arenie metrologii Polskę reprezentuje GUM.
Polska jest sygnatariuszem dwóch konwencji i ma status członka w trzech międzynarodowych organizacjach metrologicznych.

Polska jest sygnatariuszem mającej szczególne znaczenie dla światowej metrologii
- Międzynarodowej Konwencji Metrycznej (La convention du mètre) (www.bipm.fr/en/convention), która skupia 51 państw członkowskich oraz 19 państw stowarzyszonych.

Traktat pod nazwą „Konwencja Metryczna” został podpisany w 1875 r. przez 17 państw.
Została wówczas utworzona i jest stale finansowana przez sygnatariuszy Konwencji instytucja naukowa znana jako Międzynarodowe Biuro Miar (BIPM).
Polska przystąpiła do Konwencji Metrycznej 12 maja 1925 r.
W ramach Konwencji opracowywane są zasadnicze ustalenia w zakresie metrologii naukowej, dyskutowane są i sprawdzane wyniki prac prowadzonych przez krajowe instytucje metrologiczne poszczególnych państw. Jedną z nich – a jedyną w Polsce – jest GUM.

Przynależność do Konwencji jest, niezbędnym w polityce i gospodarce danego kraju, świadectwem rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego.
Współpraca z państwami członkowskimi Konwencji Metrycznej pozwala na:
- zapewnienie tzw. spójności pomiarowej osiąganej m.in. przez porównania wzorców,
- uczestnictwo w porozumieniach zawieranych przez kraje członkowskie Konwencji Metrycznej, zwłaszcza w MRA (Mutual recognition of national measurement standards and calibration and measurement certificates issued by national metrology institutes) –Porozumieniu o wzajemnym uznawaniu wzorców jednostek miar oraz świadectw wzorcowania i pomiarów wydawanych przez krajowe instytucje metrologiczne.
Udział w ww. działaniach ma – choć pośrednio – bardzo duży wpływ na efektywną wymianę handlową oraz współpracę gospodarczą we wszystkich obszarach gospodarki.

Najwyższym organem „Konwencji Metrycznej” jest Generalna Konferencja Miar (CGPM – Conférence Générale des Poids et Mesures). Zbiera się ona co cztery lata. Przewodniczącym CGPM jest prezes Francuskiej Akademii Nauk. Udział w Konferencji biorą rządowe delegacje państw – sygnatariuszy. Polskę reprezentuje Prezes GUM.
Generalnej Konferencji Miar podlega Międzynarodowy Komitet Miar (CIPM – Comité International des Poids et Mesures).
CIPM liczy osiemnastu członków. Są nimi osoby będące autorytetami w dziedzinie metrologii. Francja, jako depozytariusz Konwencji Metrycznej i twórca systemu metrycznego zawsze ma swojego przedstawiciela w CIPM. W składzie Międzynarodowego Komitetu Miar znajdują się zwykle przedstawiciele wszystkich regionów geograficznych.
CIPM nadzoruje działalność Międzynarodowego Biura Miar (BIPM – Bureau International des Poids et Mesures), powołuje Komitety Doradcze (CC), a także przygotowuje projekty uchwał Generalnej Konferencji Miar. Komitet zbiera się co najmniej raz na dwa lata.

BIPM – www.bipm.org – jest międzynarodowym ośrodkiem naukowym. Znajdujące się w nim laboratoria metrologiczne są na najwyższym światowym poziomie. BIPM przechowuje międzynarodowe wzorce jednostek miar, przeprowadza porównania międzynarodowe wzorców państwowych, prowadzi badania naukowe nad doskonaleniem wzorców i metod ich odtwarzania lub porównywania.
Status prawny BIPM, jako instytucji wyższej użyteczności we Francji, został określony dekretem Prezydenta Republiki Francuskiej z dnia 28 października 1876 r. Na siedzibę BIPM rząd francuski przeznaczył Pavillon de Breteuil, położony w Sèvres pod Paryżem.

Międzynarodowy Komitet Miar przygotował „Porozumienie o wzajemnym uznawaniu państwowych wzorców jednostek miar oraz świadectw wzorcowania i świadectw pomiarów wydawanych przez krajowe instytucje metrologiczne” tzw. MRA (Mutual Recognition of national measurement standards and of calibration and measurement certificates issued by national metrology institutes – www.bipm.fr/en/convention/mra lub www.euromet.org/cipm_mra ), które zostało podpisane w Paryżu 14 października 1999 r. Ze strony polskiej MRA podpisał wówczas Prezes GUM.
Porozumienie to stanowi podstawę do wzajemnego zaufania w odniesieniu do uznawania wyników pomiarów i wzorcowań wykonywanych przez laboratoria metrologiczne w państwach, które podpisały MRA.
Kwestią zasadniczą porozumienia jest uczestniczenie stron umowy w porównaniach kluczowych prowadzonych przez BIPM. Celem porównań kluczowych jest ustanowienie stopnia równoważności wzorców jednostek miar oraz ich wartości odniesienia.

Komitety Doradcze (CC) BIPM ( www.bipm.fr/en/committees), do których wchodzą wybitni specjaliści z różnych dziedzin, reprezentujący laboratoria pomiarowe o najwyższym poziomie prowadzonych prac, stanowią płaszczyznę współpracy między krajowymi instytucjami metrologicznymi. Komitety inicjują i koordynują porównania wzorców, a także przygotowują projekty decyzji CIPM.
GUM uczestniczy w pracach 4 – spośród 10 – Komitetów Doradczych. Są to:
- CCAUV (Akustyka, Ultradźwięki i Drgania),
- CCM (Masa i Wielkości Pochodne),
- CCQM (Liczność Materii),
- CCRI - Sekcja I (Promieniowanie Jonizujące, Sekcja ds. promieniowania X i gamma);

Drugą spośród światowych metrologicznych organizacji międzynarodowych, do których Polska należy jest:
- Międzynarodowa Organizacja Metrologii Prawnej (OIML – Organisation Internationale de Métrologie Légale) – www.oiml.org . Członkami jej jest 60 państw, a członkami korespondentami 53 państwa.

Jest to międzyrządowa organizacja, ustanowiona konwencją w 1955 r. w celu wspierania i rozwijania światowej (globalnej) harmonizacji procedur i trybu postępowania w zakresie metrologii prawnej. Polska podpisała w 1955 r. konwencję ustanawiającą OIML i w Międzynarodowej Organizacji Metrologii Prawnej jest reprezentowana przez Główny Urząd Miar.
Zalecenia i dokumenty wydawane przez Międzynarodową Organizację Metrologii Prawnej są wykorzystywane i doskonalone w pracach komitetów i podkomitetów technicznych, w których skład wchodzą przedstawiciele państw członkowskich. Zalecenia OIML dotyczą m.in. – terminologii, wymagań metrologicznych, wymagań technicznych, metod i sprzętu do wykonywana badań i sprawdzania zgodności z wymaganiami. Państwa członkowskie OIML wydają „certyfikaty OIML”, które potwierdzają, że dany typ przyrządu pomiarowego spełnia wymagania odpowiednich międzynarodowych zaleceń OIML.
GUM jest członkiem 13 – spośród 18 – Komitetów Technicznych (TC) i 31 – spośród 50 – Podkomitetów Technicznych (SC) – www.oiml.org/tc_sc – oraz prowadzi Sekretariat Komitetu Technicznego TC1 – Terminologia.
GUM jest członkiem następujących TC:
- TC1 – Terminologia,
- TC2 – Jednostki miar,
- TC3 – Kontrola metrologiczna,
- TC4 – Wzorce wzorcowanie i urządzenia podlegające legalizacji,
- TC6 – Towary paczkowane,
- TC7 – Przyrządy do pomiaru długości i wielkości związanych,
- TC8 – Pomiary ilości płynów,
- TC9 – Przyrządy do pomiaru masy i gęstości,
- TC10 – Przyrządy do pomiaru ciśnienia, siły i wielkości związanych,
- TC11 – Przyrządy do pomiaru temperatury i wielkości związanych,
- TC13 – Przyrządy do pomiarów akustycznych i drgań mechanicznych,
- TC14 – Przyrządy pomiarowe stosowane w optyce,
- TC17 – Przyrządy do pomiarów fizykochemicznych.

Równolegle ze światową współpracą w dziedzinie metrologii i w powiązaniu z nią, prowadzona jest współpraca w tzw. regionalnych organizacjach metrologicznych. Polska należy do:

- Europejskiej Współpracy w Dziedzinie Wzorców Jednostek Miar (EUROMET – European Collaboration in Measurement Standards) – www.euromet.org. Członkami są 33 państwa oraz Komisja Europejska; kandydatami korespondującymi – 5 państw.

Współpracę między europejskimi instytucjami metrologicznymi w dziedzinie wzorców jednostek miar rozpoczęto w 1987 r. Polskę reprezentuje GUM od 1996 r. jako członek stowarzyszony, a od 1998 r. jako członek rzeczywisty.
Współpraca oparta jest na inicjowanych przez państwa członkowskie projektach obejmujących badania, porównania międzylaboratoryjne oraz prace w zakresie zapewnienia powiązań między wzorcami, a także prace dla stworzenia systemów zarządzania jakością we wszystkich ogólnokrajowych instytutach metrologicznych UE – www.euromet.org/projects. Współpraca jest koordynowana przez Komitety Techniczne (TC) – www.euromet.org/tc. W każdym TC ma prawo uczestniczyć jeden przedstawiciel państwa członkowskiego. GUM jest reprezentowany we wszystkich (12) TC. Są to:
- TC-AUV – Akustyka, ultradźwięki i drgania,
- TC-EM – Elektryczność i magnetyzm,
- TC-F – Przepływy,
- TC-IM – Metrologia interdyscyplinarna,
- TC-IR – Promieniowanie jonizujące,
- TC-L – Długość,
- TC-M – Masa i wielkości pochodne,
- TC-MC – Metrologia chemiczna,
- TC-PR – Fotometria i radiometria,
- TC-T – Termometria,
- TC-TF – Czas i częstotliwość.
- TC-Q – System Zarządzania Jakością

EUROMET podejmuje również działania koordynujące udział państw członkowskich w działaniach metrologicznych organizacji światowych.
Projekty EUROMET tworzą podstawę równoważności między poszczególnymi krajowymi instytucjami metrologicznymi i zapewniają powiązania między wzorcami na terenie Europy.
Europejska Współpraca w Dziedzinie Wzorców Jednostek Miar jest główną organizacją metrologiczno-naukową w Europie. Koordynuje ona w Europie realizację uchwał Generalnej Konferencji Miar oraz postanowień Międzynarodowego Komitetem Miar; uczestniczy w pracach Komisji Europejskiej, inicjuje projekty UE z zakresu metrologii naukowej dotyczące wspólnego rynku i pośredniczy między krajowymi instytucjami metrologicznymi (takimi jak GUM) państw członkowskich UE a instytucjami UE.

- Europejskiej Współpracy w Dziedzinie Metrologii Prawnej (WELMEC – European Cooperation in Legal Metrology) – www.welmec.org. Członkami jest 28 państw, a 2 państwa są członkami stowarzyszonymi.

Organizacja została utworzona w 1990 r. Członkami WELMEC są tzw. organy państwowe metrologii prawnej. Główny Urząd Miar – reprezentujący stronę polską – jest członkiem stowarzyszonym od 1995 r., a członkiem rzeczywistym od 13 maja 2004 r.
Głównym celem Europejskiej Współpracy w Dziedzinie Metrologii Prawnej jest rozwijanie wzajemnego zaufania między ww. organami państwowymi metrologii prawnej w Europie w zakresie harmonizacji działań w obszarze metrologii prawnej i wspierania wymiany informacji między członkami organizacji.
W ramach organizacji działała aktywnie 9 grup roboczych (WG) – www.welmec.org/wgi.asp. Przedstawiciele GUM uczestniczą w pracach każdej z grup. Są to:
- WG2 – Wagi,
- WG4 – Ogólne aspekty metrologii prawnej,
- WG5 – Nadzór metrologiczny,
- WG6 – Towary paczkowane,
- WG7 – Software,
- WG8 – Dyrektywa o przyrządach pomiarowych (tzw. Dyrektywa MID),
- WG10 – Sprzęt pomiarowy dla cieczy innych niż woda,
- WG11 – Liczniki mediów użytkowych,
- Grupa Ad-hoc do spraw wymiany informacji.

Europejska Współpraca w Dziedzinie Metrologii Prawnej zajmuje się m.in. ogólnymi aspektami metrologii prawnej, nadzorem metrologicznym, koordynacją wdrażania prawodawstwa UE w dziedzinie metrologii.
Harmonizacja w Europie prawodawstwa z dziedziny metrologii prawnej oparta jest m.in. na dyrektywach: 71/316/EWG dotyczącej przyrządów pomiarowych i kontroli metrologicznej, 90/384/EWG dotyczącej wag nieautomatycznych i 2004/22/WE w sprawie przyrządów pomiarowych.

- Międzynarodowego Stowarzyszenia Barwy (AIC – Association Internationale de la Couleur) – www.aic-color.org. Członkami są 23 państwa. Jest także 11 obserwatorów.

Możliwość przynależenia do AIC należy traktować przede wszystkim jako sprawę prestiżową i zaszczyt, jakim jest fakt reprezentowania Polski na ogólnoświatowym forum wymiany myśli naukowej w dziedzinie szeroko rozumianych zagadnień związanych z barwą.
Konferencje specjalistów odbywają się w cyklu 2-letnim, co 4 lata odbywają się kongresy i tzw. spotkania międzykongresowe. Główny Urząd Miar miał możliwość współorganizowania tych spotkań w czerwcu 1999 r., w tym edycji kompletnych materiałów konferencyjnych.

Opracowanie: Jolanta Remiszewska